کتاب شهر فرای دو بعد منتشر شد
نویسندگان : دکتر نوید سعیدی رضوانی، دکتر علی نوذرپور و دکتر حمیدرضا تلخابی
انتشارات : طحان گستر (ناشر تخصصی کتب معماری و شهرسازی) - بهار 1400
کتاب "شهر فرای دو بعد" که با همکاری و راهنمایی دو تن از اساتید فعال و برجسته رشته شهرسازی، آقایان دکتر نوید سعیدی رضوانی و دکتر علی نوذرپور به نگارش درآمد و با همت انتشارت طحان در اردیبهشت ماه 1400 منتشر شد، در واقع شرحی بر معرفی نظریهی دکتر منوچهر مزینی است. استاد دکتر منوچهر مزینی با الهام از کوین لینچ، با نگاهی سرشار از نقد، آموزههای او آن را بسط داده و به جامعیت موضوع افزوده و آن را «نظریهی فرا دوبُعدی» خوانده است؛ یعنی شهر در ورای دو بعد، چراکه تنها از این رهگذر میتوان به تصویر روشن و واقعی از شهر دست یافت.
دورهی حیات علمی دکتر مزینی را میتوان در دو دوره طبقهبندی کرد. دورهی اول با انتشار نخستین کتاب وی از سال 1349 آغاز و پیش از انقلاب پایان میپذیرد. در این دوره با مزینی «معرف» مواجه هستیم. یعنی پژوهشگری که خود را موظف به معرفی رشتهی علمی و حرفهای میداند. بدین ترتیب آثار برجستهای را از صاحبنظران اصلی شهرسازی نظیر کتاب سیمای شهر، اثر کوین لینچ (1349)، کتاب عرصههای زندگی جمعی و زندگی خصوصی اثر سرچ چرمایف و کریستوفر الکساندر (1352)، کتاب مقالاتی در باب شهر و شهرسازی اثر چنسی هریس، ادوارد اولمن، ملوین وبر، جین جیکوبز، کوین لینچ و ماکی واتاکا (1355)، کتاب روشهای علمی تحلیل مسائل شهری اثر آنتینی کاتانیزی (1356) و درنهایت کتاب فضا زمان و معماری اثر زیگفرید گیدئون (1365) بود.
دورهی دوم مزینی از سال 1370 آغاز میشود و تا پایان عمر او ادامه دارد. در این دوره آثار استاد بیشتر تألیفی (و بعضاً ترجمهای) است و شامل مقالات و کتب ارزشمندی نظیر کتاب مدیریت شهری و روستایی در ایران (1374)، ترجمهی کتاب واسازی (دکنستروکسیین) اثر جفری برادبنت (1375)، کتاب از زمان و معماری (1376)، گزارش مطالعهی کالبد شهر تهران از نظر بصری و زیباییشناسی (1377)، و درنهایت کتاب بررسی ساختار مدیریت شهری در ایران (1378) میشود. به عبارت بهتر میتوان مزینی را دورهی دوم «مؤلف» نامید.
مزینی در گزارش «مطالعهی کالبد شهر تهران از نظر بصری و زیباییشناسی» که در دو جلد در مرکز مطالعات و برنامهریزی شهر تهران به چاپ رساند، بهصورت موردی و از دریچهی نگرش خاص خود به مطالعهی سه محور در شهر تهران میپردازد. وی در این اثر، سرشت مکان یا روحیه را مطرح میکند. از دید او آنچه «جسم شهر» (که ترکیبی از پیکر، سیما و چهرهی شهر است)، مظروفی برای «جان شهر» (که ترکیبی از مردم و زندگی مردم در شهر) بوده و جسم و جان در ارتباطی نظاممند، درهمتنیده و ترکیب یافته قرار دارند. بر همین اساس محصول نهایی این دو مؤلفه، «روحیهی بصری شهر» است. همچنین به اعتقاد او، شهر را هم روابط و فعالیتهایی که در آن جاری است، پدید میآورد و هم عواملی چون ساختمانها، خیابانها، فضاها و جزء آنها؛ یا آنچه کالبد شهر نامیده میشود. همهی واقعیت شهر واجد نکاتی است که شهروند با آن سروکار دارد، تجارب روزانهی او را به وجود میآورد، زندگی شهر را میسازد و میتواند آن را دلپذیر تر و یا نامطلوبتر سازد.
این پژوهش شخصیت علمی، جایگاه نظروری و سیر اندیشههای شهرسازانهی مزینی را روشنتر میسازد. تمایز و اهمیت این متن بهخصوص از آن روست که اولاً نظریهی مزینی ایرانیالاصل را در طراحی شهری بازگو میکند، آنهم با دقت و بازبینیهای متعددی که وی از ترجمهی کتاب سیمای شهر تا مقالاتی در باب شهر و شهرسازی و نیز جزوهها و تدریسهایش در دانشگاههای متعدد بر آن داشته است. دوم آنکه تئوری وی را در مطالعهی موردی به عرصهی علمی و میدان حرفهای میکشاند. سوم اینکه مزینی بر نظریهی خود ضمایمی را هم افزوده که قبل آنکه فرصت مکتوب کردنشان را بیابد، آنها را به ذهن و قلب دانشآموختگان خود سپرده است.
در کتاب شرح جریانهای فکری معماری و شهرسازی در ایران معاصر، محسن حبیبی سه جریان فکری شامل فرهنگ گرایی، نوآوری و فرا نوآوری را طی سالهای 1360-1380 شناسایی کرده و مزینی را در گروه دوم و در طیف نو پردازان معرفی نموده است و معتقد است که این گرایش با تأکید بر نگاه به آینده به معماری و شهرسازی توسعهگری میاندیشد که قرار است فضاهای شهری درخوری را برای آینده تدارک ببیند، آیندهای فارغ از زمان و مکان و با کیفیتی جهانی. مزینی در دورهی علمی خود، شجاعانه به نقد چارلز جنکس نظریهپرداز معروف پرداخت و برخلاف آنچه جنکس اظهار داشت، مرگ معماری مدرن را قبول داشت و معتقد بود که عرصهی آزادی مدرنیسم وسعت یافته و در این عرصهی تازه، پارهای از ارزشهایی را که مدرنیستها خود واضع آن بودند، میشکند و این کیفیت را درست از ویژگیهای هر ارگانیسم زنده میداند.
بهرغم جایگاه والای شخصیتی و علمی مزینی، متأسفانه اندیشههای او تمام و کمال به جامعه علمی و حرفهای کشور معرفی نشده است. هدف کتاب حاضر معرفی نظریهی فرا دوبعدی است که یکی از نظریات مهم در حوزهی شهرشناسی و طراحی شهری میباشد و که آموزش و کاربرد آن می تواند به ارتقای کیفیت محیط شهرهای امروز کنونی بیفزاید و همچنین مورد استفاده افراد دانشگاهی و متخصصان شاغل در فضای مهندسان مشاور شهرسازی و معماری قرار گیرد.
کتاب حاضر مشتمل بر سه فصل به شرح زیر است:
در فصل نخست کتاب مباحث نظری و موردی در باب کالبد شهر، عناصر و عوامل زیبایی شناسانهی آن بهتفصیل به بحث کشیده شده است.
فصل دوم کتاب عیناً و بدون هیچ کموکاست از بخشی از گزارش مطالعهی کالبد شهر تهران از نظر بصری و زیباییشناسی دکتر منوچهر مزینی منتقل شده است تا اصالت و شیوۀ نگارش اثر حفظ شود.
فصل سوم کتاب نخست با مروری اجمالی بر برخی ویژگیهای منطقهی 22 آغاز شده و در پرتو شاخصهای نظریهی فرا دوبعدی، عمقتر میشود و از این رهگذر، کلیتی از ویژگیهای منطقه با نگرش گشتالتی و کلگرایانه ادارک و ارائه میگردد.